Ni Bianca Bumatayo 

Ipinamalas ng pelikulang drama ni Jun Robles Lana na sadyang makapangyarihan ang dugo ng kababaihang Pilipino. Sa kabila ng pang-aabuso at panunupil ng mga dayuhan, napatunayan sa kuwento ni Sisa na hindi suliranin sa lipunan ang babaeng binabansagang baliw, kundi ang mga mapang-api ng dignidad at karapatan. 

Matapos ang labintatlong taong pagpapahinga ni Hilda Koronel mula sa paggawa ng pelikula, muli niyang ginulat ang industriya ng pelikulang Pilipino sa kaniyang pagganap bilang ‘Sisa’ na isinulat at binigyang-direksiyon ni Jun Robles Lana. 

Mababalikan na ang huling pelikulang ginampanan ni Koronel ay noong 2012 pa sa pelikulang ‘The Mistress’ kasama sina John Lloyd Cruz, Bea Alonzo, at ang namayapa nang si Ronaldo Valdez. 

Sa likod at harap ng mga lente ng kamera, kilala si Koronel bilang mahusay na beteranong aktres sa industriya ng pelikula sa Pilipinas. Naging tanyag ang kaniyang mga pagganap sa pelikulang inilathala ni Lino Brocka tulad ng ‘Insiang’ na inilabas noong 1976.

Isinagawa ang kauna-unahang world premiere ng pelikulang Sisa noong ika-25 ng Nobyembre 2025, sa 29th Tallinn Black Nights Film Festival sa Estonia bilang bahagi ng kategoryang Official Selection - Competition. 

Ngayong buwan ng mga kababaihan, iniuwi ng The IdeaFirst Company ang pelikula rito sa Pilipinas nitong ikaapat ng Marso 2026, upang itampok ang mga kababaihang Pilipinong patuloy na lumalaban, naninindigan, at nakikipagsapalaran sa marahas na sistema ng lipunan. 

Hagupit ng digmaan 

Sa unang bahagi ng taong 1902, sumiklab ang digmaan ng mga Pilipino laban sa mga Amerikano. Isang marahas at madugong yugto para sa mga mamamayang patuloy na nakagapos ang buhay at kalayaang kontrolado ng mga dayuhan. 

Sa gitna ng malawak na kapatagan, natagpuan ng isang Amerikanong sundalo ang isang babaeng tahimik at palakad-lakad nang nakapaa. Magulo ang buhok at tila wala sa tamang disposisyon ang sarili. 

Hindi alam ng babae ang kaniyang ngalan o kung saan ang kaniyang pinanggalingan, kaya’t ipinahabilin ng sundalo ang babae sa batang si Nena, ginampanan ni Angellie Sanoy, na pansamantalang alagaan muna ang babae. Nang kupkupin nina Nena at ng kaniyang ina na si Delia, ginampanan ni Eugene Domingo, ang babaeng wala sa sarili, binigyan nila ito ng pangalang Sisa. 

Kilala ang pangalang Sisa mula sa karakter ng nobela ni José Rizal na ‘Noli Me Tangere.’ Isang ginang na nawala sa matinong kaisipan nang mawalay sa kaniya ang dalawa niyang supling na sina Crispin at Basilio. 

Bagama’t hindi siya ang parehong karakter mula sa nobela, ito ang kanilang naging basehan sa pagbibigay-pangalan kay Sisa bilang isa ring babaeng binansagang ‘wala sa katinuan.’ 

Dahil sa malagim na yugto ng digmaan, umiikot lamang ang pamumuhay ng mga Pilipinong tulad nina Delia, Nena, at Sisa sa loob ng reconcentrados o concentration camps.

Nakatira sila sa labas na bahagi ng mga garrison, ngunit kinikilala nila ang kanilang mga sarili bilang mga bilanggo sa kamay ng panunupil ng mga Amerikano. 

Sa panahon ng pananakop ng mga ito, maituturing na alipin ang mga kababaihang tulad nina Sisa sa sarili nilang bayan. Iginigiit ng mga Kano na ang mga Pilipino ay nilikha upang manilbihan at magpaalipusta sa mga kagustuhan at prinsipyo ng mga dayuhan.

Habang tumatagal, lubos na hindi maipinta ang poot na nararamdaman ng mga Pilipino mula sa pagmamaliit sa kanila ng mga Amerikano. Tila isang bugso ng damdamin ang nagtutulak sa mga kababaihang lumaban nang patas at kumilos nang may buong tapang at paninindigan.

Piging ng himagsikan

Baligtad sa ipinahihiwatig ng pelikula na walang kakayahang lumaban sa digmaan si Sisa dahil sa kaniyang kalagayan at kasarian. Hindi maikukubli na nagmumula ang tunay na suliranin sa mga taong nasa tamang kaisipan ngunit may baluktot na prinsipyo at pangangatwiran.

Kung minsan, mas madali pang malinlang ang mga ordinaryong tao kompara sa mga taong katulad ni Sisa na madalas tawaging wala sa katinuan. 

Sa pananaw ng mga Amerikano, inakala nilang mabilis mabulag ang kabataang kagaya ni Nena sa kanilang pagpapakitang-tao, kaya’t pilit nilang hinuhubog ang mga ito upang maging kahalintulad ng mga dayuhan sa anyo ng edukasyon at pag-iisip.

Ninais ni Nena na matutuhan ang pamamalakad ng mga Amerikano sa pamamagitan ng pagiging maayos at sibilisadong mamamayan. Ngunit paulit-ulit siyang pinapaalalahanan ni Delia na maging mapagmatyag at manatiling mulat sa katotohanan sa likod ng digmaan.

Maging si Sisa, naging isang maaalalahaning nakatatanda para kay Nena, at malumanay niya siyang ginabayan upang maging matalino sa bawat kilos at hindi magbulag-bulagan sa pang-aabuso ng mga Amerikano.

Tila nagkaroon ng isang katanungan si Nena—papaanong nagagawa ni Sisa na mapangaralan ang dalaga gayong alam nilang wala ito sa tamang katinuan. 

Sa katotohanan, walang pinagkaiba si Sisa mula sa mga pinagdaanan nina Delia at ng dalawa pa nilang kapuwa babae na sina Aling Opel, ginagampanan ni Tanya Gomez, at Leonor, ginagampanan ni Jennica Garcia. 

Pare-pareho nilang naranasan ang kahindik-hindik na sistema ng mga dayuhan. Kabilang na rito ang pagsasamantala sa kanilang puri at ang labis na pang-aalipin habang patuloy na pinagsisilbihan ng mga Pilipino ang mga Amerikano.

Bitbit nila ang isang pagluluksang kailanman ay hindi na maghihilom—ang realidad na binasura ng mga Amerikano ang dignidad at karapatan ng bawat kababaihang Pilipino.  

Ngunit sa kabila ng matatag na loob at kumpiyansa nito, unti-unti niya ring nakikita ang realidad na hindi lamang mga Amerikano ang kalaban ng kanilang bayan—kundi ang kaniyang kapuwa Pilipinong pumapanig sa mga dayuhan.

Mula sa magagarbong pananamit at edukadong pamumuhay, ninais ng ibang kababaihan sa pelikula na maging katulad ng mga Amerikano—maging ang pagiging sibilisado, na may kasamang delikadesa, at talinong umaangkop sa pamantayan ng lipunan.

Sa likod ng pangarap nila, tila unti-unti silang nahuhulog sa bitag ng mga Amerikanong walang ibang hinangad kundi mamuno sa minamaliit nilang bayan ng mga Pilipino. 

Nasiraan ng bait si Sisa dahil sa paninira ng dangal at dignidad, kasabayan ng malagim na trahedyang sinapit ng kaniyang pamilya. Kaya’t sa kabila ng pananahimik at pagtitiis, binuo ni Sisa ang kaniyang paninindigan na maipaghiganti ang kaniyang bayan. 

Kung kaya’t sa pananaw ng mga kababaihang tulad ni Sisa na mulat sa katotohanan, mas lalo lamang umangat ang pagkasuklam nito sa mga kapuwa Pilipinong ipinagkakanulo ang sarili nilang bayan para sa kampon ng mapang-abusong mga dayuhan.

Habang tumatagal ang lalim ng digmaan, pailalim na isinagawa ni Sisa ang mga hakbang tungo sa rebolusyon. Sa pamamagitan ng pagiging isang espiya para sa mga Amerikanong sundalo upang matagumpayan ang pakikipaglaban nito.

Lampara ng rebolusyon 

Sa layo ng mga pinagdaanang sakuna at trahedya ng mga Pilipino sa gitna ng digmaan, mapagtatanto na tanging katapangan at kagitingan ng mga kababaihan ang daan tungo sa kalayaan ng kanilang lipunan. 

Ang paninindigang ipinakita ni Sisa ang nagpaalab sa puso ng mga kababaihan. Kahit binabansagan siyang babaeng ‘baliw’ at ‘walang alam sa lipunan,’ tahimik niyang ipinapamalas na may kapasidad at kakayahan ang bawat Pilipino na ipaglaban ang kanilang karapatan. 

Hindi naging hadlang kay Sisa ang kawalan ng katinuan sa kaniyang kaisipan. Sa kabila ng pagiging biktima ng panunupil sa sarili niyang bayan, naging simbolo ito para sa kaniya na lumaban at ipaghiganti ang sinapit ng kaniyang mga mahal sa buhay. 

Matatag niyang hinarap ang realidad na hanggang sa huling hininga ng mga Pilipino, bibitbitin nila ang marahas na sistema ng mga dayuhan. Kasabay kung paano nito binago ang bawat pananaw ng Pilipinong ninakawan ng maayos na pamumuhay. 

Kahit sa totoong buhay, tila malaking epekto ang sistema ng isang lipunan sa mga mamamayan. Naisasalamin nito ang kahirapan na patuloy na pinapasan ng bawat Pilipino.

Naka-ukit pa rin sa sistema ng bansa ang lubos na diskriminasyon na nararanasan ng mga kababaihan na mas lalong naging bunga ng patriyarkal na lipunan ng bansa. 

Mula sa mga eksena’t diyalogo nito, isa itong mahalagang paalala sa mga Pilipino na nararapat manaig ang katapangan upang tuluyang tibagin ang marahas na sistema ng lipunan. 

Hanggang sa kasalukuyan, marami pa ring anyo ng kawalang-katarungan at pang-aapi na patuloy na nararanasan ng mamamayan, lalo na sa mga kababaihan na kadalasang hindi pinakikinggan o minamaliit ang kanilang puri at karapatan. 

Sa konteksto ng panahon ngayon, isa itong palatandaan na may pag-asang manaig ang boses ng mga kababaihan sa isang patriyarkal na lipunan. Kung patuloy na lalaban ang mga Pilipino nang walang bahid ng pagmamaliit o diskriminasyon sa isang kasarian, unti-unting uunlad ang isang bansang may malayang paninindigan. 

Napatutunayan ng pelikulang Sisa na hindi lamang pananahimik at paninilbihan ang kakayahan at tungkulin ng mga kababaihan. Sa kabila ng malagim na trahedyang kanilang pinagdaanan, sila ang naging tunay na rebolusyon na pumiglas sa panunupil ng mga dayuhan.
Patuloy na mapapanood ang ‘Sisa’ sa mga sinehan sa buong Pilipinas.

(Dibuho ni Iya Maxine Linga/FEU Advocate)